Wolnomularstwo (masoneria) jest dobrze udokumentowanym źródłowo zjawiskiem dziejowym. Nie brakuje też opracowań odnośnie do wszystkich jego aspektów. W niektórych dziedzinach istnieje wręcz nadmiar publikacji o bardzo nierównym poziomie, co czasem może utrudniać orientację i wybór odpowiednich tekstów.
Literaturę noszącą na mocy swoich związków z masonerią miano wolnomularskiej szacuje się dzisiaj na ponad 100 000 pozycji. Znajdują się one przede wszystkim w bibliotekach i archiwach lóż. W Europie największymi zbiorami masoników dysponują: biblioteka United Grand Lodge of England w Londynie; Bibliotheque Nationale w Paryżu; Tajne Archiwum Państwowe w Berlinie, oddział w Merseburgu (fundacja Preussischer Kulturbesitz- "Pruskie Dziedzictwo Kulturalne"); Bibliotheca Rosenthaliana w Amsterdamie oraz dysponująca ok. 60 tys. tomów Samodzielna Sekcja Literatury Masońskiej należąca do Biblioteki Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, z siedzibą w filii tej Biblioteki w Ciążeniu nad Wartą.
Językami wiodącymi masońskich księgozbiorów są: angielski, francuski i niemiecki. Decyduje o tym historyczny rodowód masonerii - wolnomularstwa i aktualny układ jego najliczniejszych obediencji.
Na pierwszym miejscu wśród przedstawicieli literatury wolnomularskiej znajdują się zbiory praw, którymi kierowały się loże i obediencje. Najstarszymi wśród nich są tzw. Old Charges (tłumaczone zazwyczaj jako "Stare Obowiązki") - prawa cechowe "operatywnych" wolnomularzy. Do naszych czasów zachowało się około 70 tego rodzaju dokumentów. Począwszy od 1860 r. większość z nich wydano drukiem.[1]
Każdy z tych dokumentów składa się z 3 części: 1. wstępnej modlitwy, deklaracji lub inwokacji; 2. legendarnej historii cechu; 3. specjalnych statutów, obowiązków, regulaminów i obyczajów cechowych. Najstarsze zachowane egzemparze Old Charges (datowane na 1370 i 1409 r.) dotyczą wolnych mularzy z Yorku.
Wielką historyczną i merytoryczną wartość mają też Konstytucje Jamesa Andersona (1723, 1738), będące w znacznej mierze kompilacją starszych tekstów Old Charges, i do dziś wyznaczające - z niewielkimi tylko poprawkami - linię ideową obediencji regularnych, oraz Konstytucja Wielkiego Wschodu Francji przyjęta w 1877 r. - wzorzec ideowy grupy "modernistycznej".
Poza tym, dobrym materiałem badawczym są konstytucje wszystkich innych obediencji wolnomularskich, a ideowa zgodność tych dokumentów z kanonami odpowiednich Obediencji Matek jest bardzo pomocnym szczegółem. Własne statuty mają również międzynarodowe organizacje i fora masońskie. Własne prawa (konstytucje i stauty) mają także ciała zwierzchnie rytów Wysokich Stopni.
Na poziomie bardziej ogólnym obok konstytucji zbiorami zasad są tzw. landmarks, czyli "oznakowania obszaru", którymi określane są granice tożsamości wolnomularskiej. Mimo swej zasadniczej wymowy landmarki przyjmowane są przez każdą z obediencji osobno i często różnią się między sobą, gdyż opisują wolnomularstwo w ramach konkretnego kręgu kulturowego.[2] Uzupełnieniem dla konstytucji i landmarków są oficjalne deklaracje, oświadczenia i interpretacje wybranych zagadnień, publikowane przez władze wolnomularskich obediencji. Dokumenty takie nabierają szczególnej wagi - niejako oficjalnych wykładni - gdy wypowiadają się w nich władze Obediencji Matek.
Drugą grupę w ramach literatury wolnomularskiej tworzą katechizmy i podręczniki masońskie. Najstarsze zachowane katechizmy pochodzą z końca XVII w.[3] Początkowo zawierały one teksty rytuałów związanych z obrzędami inicjacyjnymi oraz naukę każdego stopnia zawartą w zestawie pytań i odpowiedzi. Później przybrały formy rozbudowane o konieczne komentarze, łączono je z krótkimi rysami historycznymi wolnomularstwa i objaśnieniami, często apologetycznymi, natury i celów związku.
Współczesne podręczniki masońskie przybierają formy szerokich kompendiów podających podstawowe wiadomości na temat historii i aktualnego stanu wolnomularstwa. Teksty rytuałów wydawane są często osobno w niskich nakładach na użytek lóż. Czasem przez badaczy łączone są w obszerne zbiory lub publikowane we fragmentach jako dodatki do rozmaitych opracowań tematu.
Dodatkowymi źródłami są wszelkiego typu patenty (dokumenty założycielskie i uprawniające do zakładania lóż), dyplomy otrzymanych stopni, spisy, sprawozdania, odczyty (tzw. deski) lożowe, a nawet poezje i pieśni wolnomularskie.
Obok tych dokumentów i innych, oficjalnych i mniej oficjalnych tekstów, wielką wartość mają też dzieła wolnomularzy -znawców symboliki i rytuałów, pisane przede wszystkim z myślą o braciach. Autorami takich prac są zwykle masoni z wieloletnim stażem, wieloraką przynależnością, najwyższymi stopniami, niejednokrotnie są to przywódcy swoich obediencji, czasem nawet reformatorzy, których koncepcje kształtowały i utrwalały na przestrzeni dziejów oblicze wolnomularstwa. Na liście takich luminarzy masońskich na pewno znaleźliby się (obok wielu innych) w wieku XVIII: L. Dermott, A. M. Ramsay, J. B. Willermoz; w wieku XIX: I. A. Fessler, J. G. Findel, A. G. Mackey, A. Pike, J. M. Ragon; w 1. połowie XX w.: E. Goblet d'Alviella, A. Lantoine, O. Wirth.
Ten rodzaj literatury reprezentuje swoistą samoświadomość członków lóż, ilustruje masoński sposób rozumienia i ujmowania tej rzeczywistości, w którą zostali włączeni poprzez inicjację. Dla badaczy masonerii dzieła tego rodzaju stanowią unikalny materiał pozwalający uściślić to, co jest "subiektywnie" wolnomularskie. Znajomość tych pism zapobiega niebezpieczeństwu mieszania faktycznych intencji, czynów, dążeń i ideałów wolnomularzy z ich interpretacją, której linię wyznacza, czasem w przemożny sposób narzucający się badaczowi, jego własny punkt widzenia.
Na książkach tych autorów, wydawanych nieraz staraniem masońskich oficyn, widnieć mogą niezrozumiałe na pozór daty wydania. Przy okazji więc warto wyjaśnić ten szczegół, chodzi tu bowiem o masońskie sposoby datowania. Są one stosowane w rytuale i na drukach przeznaczonych do użytku wewnętrznego lóż, czasem jednak - zapewne w związku z manierą autora dumnego z własnej przynależności - pojawiają się też na publikacjach przeznaczonych dla szerszego gremium odbiorców. Sposobów tych jest kilka i mają one znaczenie głęboko symboliczne - podkreślają charakter danego rytu lub grupy stopni i wiążą się z historycznym lub kulturowym kontekstem legend, odtwarzanych w czasie inicjacji. W lożach symbolicznych datą jest Annus Lucis (rok światła, czasem: "rok przywróconego światła" = A. D. +4000) symbolizujący czas rozwoju cywilizacji i postępu ludzkiej myśli i wiedzy, RSDiU nawiązuje do kalendarza żydowskiego i zapisuje Annus Mundi (rok od początku świata = A. D. +3760),[4] Ryt York na stopniach kapitularnych uznaje Annus Inventionis (rok od zbudowania drugiej świątyni w Jerozolimie = A. D. +530) oraz Annus Benedictionis (rok od błogosławieństwa udzielonego Abrahamowi przez Melchizedeka [!] = A. D. +1913), na piętrze kryptycznym ma Annus Depositionis (rok od ukończenia świątyni Salomona = A. D. +1000), zaś piętro rycerskie liczy Anni Ordinis (lata od założenia zakonu Templariuszy = A. D. -1118).
Najobszerniejszą grupę w ramach literatury wolnomularskiej tworzą publikacje poświęcone historii wolnomularstwa. Należą do nich biografie wolnomularzy, monografie poszczególnych lóż, historie obediencji i rytów, historie wolnomularstwa w określonych obszarach geograficznych i grupach językowych oraz wielkie historie ogólne wolnomularstwa.[5] Wokół tych zasadniczych, opartych na dobrej bazie źródłowej opracowań, skupiają się setki przyczynków i mniej lub bardziej udanych kompilacji i wyciągów.
Historiografia masońska datuje się od kongresu w Wilhelmsbaden (1782), na którym porzucono jej pierwotną, zmitologizowaną postać. Długo jednak, bo aż do lat czterdziestych obecnego stulecia, czekała historia masonerii na opracowania, które ujmowałyby ją w łączności z pełnym kontekstem wydarzeń i procesów historii powszechnej. Definitywne przełamanie tej niekorzystnej izolacji dokonało się za sprawą dwóch naukowców z Uniwersytetu w Sheffield. Byli to profesorowie: Douglas Knoop (ekonomista i mason) i Gwilym Peredur Jones (historyk ekonomii, nie należący do wolnomularstwa). Ich publikacje przyczyniły się do uporządkowania metodologii badań historycznych nad masonerią oraz dostarczyły nowych, świeżych syntez z zakresu problematyki początków wolnomularstwa.[6]
Silnymi ośrodkami metodycznie prowadzonych badań historycznych nad wolnomularstwem były - i nadal pozostają - loże badawcze, obecne w każdej obediencji i zazwyczaj publikujące wyniki swoich prac. Najbardziej znaną lożą badawczą jest londyńska Quatuor Coronati Lodge nr 2076. Roczniki przez nią wydawane - już od ponad 100 lat - stanowią prawdziwą kopalnię informacji na temat historii wolnomularstwa i odzwierciedlają aktualny stan badań w tej dziedzinie.[7] Po drugiej stronie Atlantyku od 1992 r. wyniki najwyższej próby naukowych badań nad historią masonerii publikuje Scottish Rite Research Society w rocznikach "Heredom".
W czasach współczesnych zainteresowanie historią wolnomularstwa ogarnia także środowiska historyków spoza lóż. Powstają nowe ciała naukowe i powiększa się liczba fachowych publikacji. Dzięki temu temat wolnomularstwa w coraz większym stopniu wychodzi z półmroku brukowych sensacyjek, niedomówień i fantazji, a znajduje swe właściwe miejsce w ramach wiedzy, która spełnia aktualne kryteria naukowości.
Do literatury masońskiej należą także liczne pisma skierowane przeciwko wolnomularstwu. Najstarsze publikacje ośmieszające wolnych mularzy pojawiły się w Anglii już w drugiej połowie XVII w., lawinę uruchomiły jednak dopiero dokumenty papieskie, które tworzą najwyraźniejszą grupę wśród wszystkich "antymasoników". Ze względu na swój autorytet stanowiły one jedną z najważniejszych inspiracji dla pozostałych przedstawicieli publicystyki antymasońskiej.
Linie antymasońskiego ataku akcentują zazwyczaj dwa aspekty działalności wolnomularstwa: promocję określonego porządku społeczno politycznego oraz wpływ na kształtowanie sumień, zwłaszcza chrześcijańskich. Dzieła o takim charakterze obejmują pełny zakres form literackich: od ogólnych wprowadzeń, kompendiów, szkiców historycznych, studiów nad wpływami wolnomularstwa w określonych dziedzinach życia, przez biografie wolnomularzy, autobiografie byłych wolnomularzy, publikacje archiwaliów, statystyk i aktualnych list członków lóż masońskich, po komentarze i polemiki prasowe, tudzież powieści, wierszyki i satyrę rysunkową. Również sposób podejścia do zagadnienia obejmuje pełne spektrum możliwości: od szytych grubymi nićmi mistyfikacji i opracowań lekceważących fakty na równi z zasadami logiki i zdrowego rozsądku, aż po drobiazgowe studia i analizy ujmujące temat w możliwie najpełniejszym kontekście, ze szczerą wolą zrozumienia i przekazania prawdy.
O wolnomularstwie wiele napisano także z "trzeciej strony", tj. w światku okultystów i badaczy tajemnic. Prace o takiej proweniencji wprowadzają nieraz nowy kontekst dla istotnych zagadnień wolnomularskiej historii, teorii i praktyki.
W ogromnej masie publikacji na temat masonerii nie zabrakło też prób dokumentowania i systematycznej klasyfikacji ukazujących się pozycji. Bibliografie i katalogi literatury wolnomularskiej powstawały już w początkach XIX w. i rozwijały się wraz z rozwojem studiów nad historią i tradycjami wolnomularstwa.[9]
Liczne są nie tylko książki, lecz także periodyki wolnomularskie i wolnomularstwu poświęcone. Każda obediencja ma swój organ prasowy lub chociaż możliwość publikacji, a silne i liczne środowiska wolnomularskie wydają po kilkanaście różnych tytułów, wliczając w to publikacje lóż badawczych. Nieliczna, lecz głośna była też swego czasu prasa antymasońska.[10]
Na koniec pozostał do omówienia jeszcze jeden, szczególny dział literatury wolnomularskiej: encyklopedie i słowniki masońskie. Tworzą one niezbyt liczną grupę i w większości dotyczą tylko pewnych wycinków wiedzy o wolnomularstwie. Często zamiarem ich twórców było objaśnienie specyficznej, masońskiej terminologii lub przedstawienie najważniejszych masońskich pojęć. W takiej formie publikowane są one nieraz jako dodatki do ogólnych opracowań tematu. Pozostałe to przede wszystkim słowniki lingwistyczne, które tłumaczą tytulaturę i terminy rytualne na poszczególne języki lub też na kilka języków naraz. Istnieją również masońskie słowniki biograficzne oraz słowniki i encyklopedie rytów, stopni i symboli wolnomularskich. Do omawianej grupy zaliczyć trzeba także ogólne encyklopedie okultyzmu i słowniki symboli, które traktują wolnomularstwo jako jeden z elementów szerszej tematyki, której są poświęcone.
Istnieje też pewna liczba słowników i encyklopedii, których celem, lepiej lub gorzej zrealizowanym, było zgromadzenie i publikacja całości aktualnej wiedzy o wolnomularstwie. Takich wielkich encyklopedii masońskich ukazało się dotychczas dwanaście. Poniższa lista wymienia je w porządku chronologicznym:
G ä d i c k e J. Ch., Freimaurer Lexikon. Nach vieljähringen Erfahrungen und den besten Hülfsmitteln ausgearbeitet,
C h e m i n D u p o n t e s J. B., Enciclopédie Maçonnique, t. I-IV, Paris 1819-1825 [nakładem autora];
L e n n i n g C., Encyklopädie der Freimaurerei, Bd. I-IV,
M a c k e y A. G., A Lexicon of Freemasonry, 1845. Wielokrotnie wznawiany i uzupełniany, później jako Encyclopedia of Freemasonry. Wyd. współcz.: Revised Encyclopedia of Freemasonry, vol. I-III, ed. by Robert L. Clegg,
C a s a n a v e J. B., Enciclopedia Masónica,
M a c K e n z i e K. R. H., The Royal Masonic Cyclopedia of history, rites, symbolism and biography, London 1875-1877, ss. 782, John Hogg;
W o o d f o r d A. F. A., Kenning's Masonic Cyclopaedia and handbook of masonic archeology, history and biography,
F r a u L., A r u s R., Diccionario enciclopédico de la Masonería, t. I-III, La Habana 1883, La Propaganda Literaria; wyd. współcz.:
W a i t e A. E., A New Encyclopaedia of Freemasonry (ars magna latomorum) and of cognate instituted mysteries: their rites literature and history, vol. I-II, London 1921, William Rider & Son; Reprinty: vol. I-II, New York 1970, Weathervane Books; vol. I-II, New York 1994, Wing Books;
L e n n h o f f E., P o s n e r O., Internationales Freimaurerlexikon, Zurich-Leipzig-Wien 1932, kol. 1780; reprint: München-Zürich-Graz-Wien 1965, ss. 54, kol. 1778, Amalthea Verlag;
C o i l H. W., Coil's Masonic Encyclopedia,
Dictionnaire Universel de la Franc Maçonnerie. Hommes Illustres - Pays - Rites - Symboles, sous la direction de Daniel Ligou, conception et réalisation Daniel Beresniak et Marian Berlewi,
PRZYPISY
[1] Zbiór z
[2] Po raz pierwszy skompletował zbiór 25 takich "punktów granicznych" wolnomularskiej tożsamości Albert G. Mackey (1807 1881), uważany za najbardziej uczonego wolnomularza swojej epoki.
[3] Wszystkie weszły w skład zbioru, który wydali D. Knoop, G. P. Jones i D. Hamer: Early masonic catechisms (Manchester 1943) drugie, poprawione wydanie przygotował H. Carr (London 1963).
[4] Por. rozdział 5, przypis 21 (datacja Morals and Dogma Alberta Pike'a).
[5] Najważniejszymi pozycjami tego ostatniego rodzaju są (chronologicznie): C. A. T h o r y, Acta Latomorum, ou chronologie de l'histoire de la Franche Maçonnerie francaise et etrangere, t. I-II, Paris 1815, (reprint: 1980); R. F. G o u l d, The History of Freemasonry. Its antiquities, symbols, constitutions, customs etc., vol. I-VI, London-Edinbourgh 1882-1887 (wyd. 3. popr., vol. I-IV,
[6] S t e v e n s o n, dz. cyt., s. XII. Tych dwóch autorów opublikowało m.in. Medieval Mason, Manchester 1933; An Introduction to Masonry, Manchester 1937; The Scottish Mason and the Mason Word, Manchester 1939; The Growth of Freemasonry, Manchester 1945; The Scope and Method of Masonic History, Oldham 1946; Genesis of Freemasonry, Manchester 1947.
[7] Chodzi tu o "Ars Quatuor Coronatorum. Transactions of the Quatuor Coronati Lodge", których pierwszy numer datowany jest na 1886-1888. Wyszukanie odpowiednich materiałów umożliwia indeks obejmujący większość wydanych tomów: A. R. H e w i t t, H. G. M a s s e y, A concise index to Ars Quoatuor Coronatorum, London 1971.
[8] Na przykład powołana do istnienia w maju 1991 r. komisja do badań nad wolnomularstwem pod przewodnictwem prof. Helmuta Reinaltera, z siedzibą w Międzynarodowym Ośrodku Badawczym "Demokratyczne Ruchy w Europie" przy Wydziale Nauk Humanistycznych Uniwersytetu w Innsbrucku.
[9] Stanowią one dziś nieodzowne narzędzie wszelkich studiów i badań nad wolnomularstwem. Poniżej wymienione są tylko niektóre współczesne bibliografie wolnomularstwa i tematów z nim związanych: B. B e y e r, Bibliographie der Freimaurerischen Literatur, Leipzig 1926; P. B o u r y c h k i n e, Bibliographie sur la franc maçonnerie en Russie, Paris 1967; E. C o n d e r, Masonic Literature 1722-1900, "Ars Quatuor Coronatorum" 13(1900) - całość tomu; A. L. C a i l l e t, Manuel bibliographique des sciences psychiques ou occultes, t. I-III, Paris 1912 1913; J. A. F e r r e r - B e n i m e l i, Bibliografia de la masoneria, Madrid 1978; P. F e s c h, J. D e n a i s, R. L a y, Bibliographie de la Franc Maçonnerie et des sociétés secrétes, Bruxelles 1976; F. L. G a r d n e r, A Catalogue of Works on the Occult Sciences, London 1903; M. H a v e n, P. S é d i r, Bibliographie d'ouvrages relatifs aux Rose Croix, "L'Initiation" 1905 (nr 9, 10, 12); 1906 (nr 2, 4, 6); A. R. H e w i t t, An Elementary Guide for Masonic Librarians, London 1965; A. H o r n e f f e r, Freimaurerisches Lesebuch. Eine Einführung in das freimaurerisches Schriftum, Bd. I-II, Leipzig 1927; G. J o h n s o n, Masonic references in N.E. England Newspapers before 1751, "Ars Quatuor Coronatorum" 58(1945), s. 200 250; E. J o u i n, V. D e s c r e u x (ed.), Bibliographie occultiste et maçonnique [...] d'aprés les fiches recueillies par A. Peeters-Baertsoen, t. I-II, Paris 1930; G. K l o s s, Bibliographie der Freimaurer und der mit ihr in Verbindung gesetzten geheimen Gesellschaften, Graz 1970 (reprint); D. K n o o p, G. P. J o n e s, A Handlist of Masonic documents, Manchester 1942; T. K o z ł o w s k i, Polska bibliografia wolnomularstwa, "Bibliografia Religijna" 1938, s. XIII-XXXV (dodatek miesięczny do "Ateneum Kapłańskiego"); A. L a t t a n z i, Bibliografia della Massoneria Italiana e di Cagliostro, Firenze 1974; J. L é g l i s e, Catalogue des manuscrits maçonniques des bibliothéques publiques de France, Paris 1984; B. Q u a r i t c h, A Catalogue of Important Books on Freemasonry, London 1946; R. T a u t e, Ordens und Bundes Romane. Ein Betrag zu Bibliographie der Freimaurerei, Frankfurt a. M. 1907; A. W o l f s t i e g, Bibliographie der freimaurerischen Literatur, Bd. I-IV,
[10] Za przykład mogą służyć: "La Revue Internationale des Sociétés Secrétes" - dwutygodnik wychodzący w Paryżu w latach 1912 1938, "La Revue Antimaçonnique", wydawany w Paryżu w latach 1911 1913, oraz amerykański "The Fortnightly Review", redagowany i wydawany na przełomie wieków w St. Louis (USA) przez Arthura Preussa.
Powyższy artykuł jest fragmentem rozdziału 9 książki M.B. Stępnia "Poszukiwacze prawdy. Wolnomularstwo i jego tradycja, Lublin: Tow. Naukowe KUL, 2000, s. 179-189 (ISBN 83-7306-008-1), skopiowanym z wydania "Autorska edycja online 2005". Źródło: www.maciejbstepien.com
